Apteka Pod Orłem w Krakowie

Historia placówki

Rodzina Pankiewiczów i początki

Aptekę założył farmaceuta Józef Pankiewicz, ojciec Tadeusza. Według Wikipedii stało się to w 1909 roku, Wikidata podaje 1910. Od początku mieściła się w narożnej kamienicy nr 18 przy Małym Rynku. Podgórze było wtedy osobnym miastem.

Była czwartą apteką w Podgórzu i pierwszą z dala od ścisłego centrum. Leki kupowali tu Polacy i Żydzi, między innymi towarzystwo Bikkur Cholim.

Tadeusz Pankiewicz pracował w rodzinnej aptece od 1930 roku, po studiach farmaceutycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku 1934 roku pełnił obowiązki zarządcy. Apteka cały czas należała do rodziny: po śmierci Józefa w 1942 roku przypadła wdowie Marii, a Tadeusz formalnie został właścicielem w 1946.

Lata okupacji: jedyna apteka w getcie

Po utworzeniu getta w Podgórzu apteka znalazła się w samym jego środku. Pankiewiczowi udało się uzyskać zgodę Niemców na działanie „aryjskiej” apteki w getcie. Na ich polecenie była czynna całą dobę.

Poza Pankiewiczem pracowały w niej trzy osoby: Irena Droździkowska, Aurelia Czort i Helena Krywaniuk. Miały przepustki i wieczorem wychodziły z getta, a on mieszkał na miejscu na stałe.

Apteka była czymś więcej niż punktem sprzedaży leków:

• wieczorami i nocą spotykali się tu przedstawiciele zawodów, nauki i sztuki, między innymi pieśniarz Mordechaj Gebirtig i malarz Abraham Neuman; rozmawiano o komunikatach wojennych, prasie podziemnej i literaturze, a przy okazji świąt urządzano wspólne posiłki,
• gdy w grudniu 1941 roku zamknięto pocztę, apteka została nielegalnym łącznikiem z „aryjską” częścią miasta: personel przekazywał listy i cenne przedmioty, a do getta przemycał jedzenie, leki i zamówione towary,
• w czasie aresztowań ludzie szukali tu schronienia, a wysiedlani zachodzili jeszcze przed wyprowadzeniem z placu Zgody,
• przechowywano tu kilkanaście starych, cennych tor, które przetrwały wojnę, oraz prywatne papiery oddane Pankiewiczowi przez wysiedlanych,
• po likwidacji getta płynęła stąd pomoc dla więźniów obozu w Płaszowie.

Kupowano tu też luminal, który podawano dzieciom ukrywanym lub wyprowadzanym z getta. W aptece dwukrotnie spotkali się matematyk Tadeusz Ważewski i dr Rappaport, który zaproponował własną metodę trysekcji kąta. Ważewski opisał ją w nocie z 1945 roku, a Rappaport zginął podczas wysiedlenia czerwcowego w 1942.

Kiedy getto podzielono na części „A” i „B”, apteka znalazła się w „B”, gdzie mieszkali bezrobotni, starsi i chorzy.

Po likwidacji getta 13/14 marca 1943 roku apteka działała dalej, tylko z krótszymi godzinami otwarcia. Do końca tamtego roku po leki przychodzili tu Żydzi, którzy zostali na terenie dawnego getta: członkowie Judenratu, Ordnungsdienstu i ich bliscy. Policja żydowska odbierała tu lekarstwa dla około 300 więźniów.

Później apteka obsługiwała nowych mieszkańców Podgórza. Po upadku powstania warszawskiego w 1944 roku zaczęli ją odwiedzać artyści, którzy w dużej liczbie przybyli do Krakowa ze zniszczonej Warszawy.

Po wojnie i narodziny muzeum

W 1951 roku nacjonalizacja objęła także tę aptekę, przemianowaną na „Przedsiębiorstwo Państwowe. Apteka Społeczna nr 31”. Wbrew regułom Pankiewicz pozostał jej kierownikiem do końca grudnia 1953 roku. Kolejnymi kierownikami byli Jan Schnayder (do 1978), Stanisław Wójcikiewicz i Szarota Nowak.

W kwietniu 1967 roku apteka przeniosła się do innego budynku przy tym samym placu. W dawnych pomieszczeniach otwarto „Bar Nadwiślański”.

Bar przetrwał do 1981 roku. Wtedy naczelnik Urzędu Dzielnicowego Kraków-Podgórze, Marian Kulig, nakazał jego likwidację i przeznaczył lokal na muzeum. Zabiegała o to grupa przyjaciół Pankiewicza z Towarzystwa Przyjaciół Dzielnicy Podgórze, wśród nich profesor Julian Aleksandrowicz. Muzeum Pamięci Narodowej otwarto 22 kwietnia 1983 roku.

Placówkę wspierano finansowo. W 2002 roku Roman Polański przekazał jej nagrodę Fundacji Kultury Polskiej „Złote Berło”. Steven Spielberg, reżyser „Listy Schindlera”, w 2004 roku dostał tytuł Mecenasa Kultury Krakowa za wsparcie działalności apteki. Samą aptekę opisał Pankiewicz w książce „Apteka w getcie krakowskim”.

Zwiedzanie: godziny, bilety, dojazd

Adres to plac Bohaterów Getta 18, 30-547 Kraków, w dzielnicy Podgórze. Dawniej plac nazywał się Mały Rynek, potem plac Zgody.

Opis ekspozycji, godziny otwarcia i ceny biletów znajdziesz na stronie Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, w zakładce oddziału Apteka Pod Orłem. Sprawdź je przed wyjściem. Plac leży w Podgórzu, więc wizytę łatwo połączyć ze spacerem po dzielnicy.

Dla kogo

Apteka jest dla każdego, kto woli historię getta opowiedzianą przez konkretnych ludzi niż suchą chronologię. Polecam ją przyjezdnym i mieszkańcom jako punkt startowy przed spacerem po Podgórzu.

Nie planuj jej na szybkie „odhaczenie”. To historia o stracie i o pomocy, więc lepiej przyjść z zapasem czasu i bez pośpiechu.

Fot. Zygmunt Put Zetpe0202, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons